Przedszkole Miejskie nr 99 w Łodzi

Poczucie bezpieczeństwa, akceptacja i dobre więzi to fundament, bez którego trudno o radosną zabawę i wyzwania każdego dnia. W tym tygodniu skupimy się ze szczególną uważnością na wzmacnianiu przyjaźni, nauce empatii, życzliwości i współpracy w naszych grupach. Przed nami mnóstwo wspólnych gier, integracyjnych zabaw i drobnych gestów, które budują bezpieczną przestrzeń dla każdego przedszkolaka.

Więź, poczucie bezpieczeństwa i akceptacja to absolutny fundament rozwoju każdego dziecka. Zanim przedszkolak zacznie przyswajać wiedzę, rozwijać mowę czy uczyć się współdziałania w grupie, potrzebuje poczuć, że jest widziany, słyszany i bezpieczny.

W codziennym pędzie przedszkolnej rutyny łatwo zagubić momenty na budowanie więzi. Tydzień Budowania Relacji to świetny moment, aby zatrzymać się i przyjrzeć temu, jak tworzymy bezpieczną przystań dla naszych wychowanków.

Relacja jako fundament wszelkiego rozwoju

Zanim dziecko zintegruje się z grupą, zacznie z pasją budować z klocków, uczyć się wierszyków czy radzić sobie z przegraną w grze, w jego mózgu musi zostać zaspokojona potrzeba, jaką jest poczucie bezpieczeństwa.

• Mózg uczy się tylko w stanie spokoju: Kiedy dziecko czuje niepokój, lęk separacyjny lub osamotnienie, jego układ nerwowy funkcjonuje w trybie przetrwania (walcz, uciekaj lub zamroź się). W tym stanie wyższe funkcje poznawcze, odpowiedzialne za uwagę, pamięć, mowę czy logiczne myślenie, są w pewnym sensie „wyłączone”.
• Jesteście bezpieczną przystanią: Dla przedszkolaka to dorośli są „przewodnikami po skomplikowanym świecie emocji i relacji społecznych”. To w kontakcie z nimi dziecko uczy się, czy świat jest bezpieczny, czy jego potrzeby są ważne i jak radzić sobie, gdy emocje stają się zbyt trudne.
• Nauka przez modelowanie: Więcej niż z naszych instrukcji słownych, dzieci uczą się z tego, jak z nimi jesteśmy. Widząc cierpliwość, autentyczność, szacunek do granic i umiejętność naprawiania relacji po trudniejszym momencie, przedszkolaki czerpią wzorce na całe życie.

Wiek przedszkolny (3–6 lat) to przełomowy okres w rozwoju społeczno-emocjonalnym. Dziecko przechodzi wówczas transformację z poziomu relacji opartych głównie na przywiązaniu do opiekuna domowego do budowania złożonych interakcji rówieśniczych i grupowych.

Specyfika Rozwojowa Dziecka (3–6 lat)

• Egocentryzm poznawczy (J. Piaget): Przedszkolak znajduje się w stadium przedoperacyjnym. Nie jest samolubny - po prostu fizycznie i poznawczo zakłada, że inni widzą i czują dokładnie to samo co on. Konflikty o przedmioty wynikają z braku zrozumienia, że rówieśnik ma odrębne intencje.
• Rozwój Teorii Umysłu: Między 3. a 5. rokiem życia wykształca się zdolność przypisywania sobie i innym stanów psychicznych. Dziecko powoli zaczyna rozumieć, że kolega może się czuć inaczej niż ono. To fundament empatii.
• Dynamika Zabawy (M. Parten): Przejście od zabawy samotnej (3 lata), przez równoległą (3–4 lata, obok siebie), po kooperacyjną i zespołową (4–6 lat), wymagającą negocjowania ról i zasad.

Teoria Przywiązania i Koncepcja "Mostu Relacyjnego" (J. Bowlby, G. Neufeld,
D. MacNamara)

• Wychowawca jako wtórna figura przywiązania: Dziecko przenosi na nauczyciela swoje Wewnętrzne Modele Robocze relacji. Bezpieczny kontakt z wychowawcą pozwala budować korygujące doświadczenia emocjonalne.
  • Co to oznacza w praktyce? Dziecko wnosi do przedszkola nawyki
    i doświadczenia z domu. Jeśli do tej pory czuło niepewność lub lęk, to ciepła, cierpliwa i przewidywalna postawa nauczyciela pokazuje mu coś zupełnie nowego: „Aha! Dorosłemu można zaufać, a świat jest bezpieczny”. W ten sposób nauczyciel pomaga dziecku „nadpisać” trudne emocje i nauczyć się budować dobre, zdrowe relacje.
• Most Relacyjny: Gdy między wychowawcą a dzieckiem pojawia się opór, konflikt, trudna emocja lub konieczność postawienia granicy, naturalną reakcją dziecka jest poczucie zagrożenia więzi. Most Relacyjny to technika i postawa psychologiczna, w której nauczyciel przerzuca pomost ponad trudnością:
  • Zasada działania: Zamiast skupiać się wyłącznie na korygowaniu zachowania („Nie wolno tak robić!”), wychowawca najpierw nawiązuje kontakt z emocją i potrzebą dziecka („Widzę, że jesteś bardzo zły...”), a dopiero potem kieruje je ku zasadzie lub zmianie.
  • Przeniesienie na relacje rówieśnicze: Wychowawca staje się także „mostem” łączącym skłócone lub wycofane dzieci - tłumaczy intencje jednej strony drugiej, ucząc je wzajemnego rozumienia bez oceniania i przydzielania winy.

Koregulacja Emocjonalna i Samoregulacja

Przedszkolaki nie posiadają jeszcze dojrzałych struktur kory przedczołowej, które odpowiadają za pełną samokontrolę. W kryzysie nie potrafią samoczynnie uspokoić swojego układu nerwowego.

• Pojęcie Koregulacji (dr S. Shanker): Zanim dziecko wykształci umiejętność samoregulacji, potrzebuje spokojnego, spójnego układu nerwowego dorosłego. Nauczyciel pomaga dziecku zredukować stres poprzez stonowany głos, obniżenie pozycji ciała, bezwarunkową obecność i nazwanie stanu, w którym dziecko się znajduje.
• Napięcie a zachowanie: Zachowania trudne (krzyk, odmowa współpracy, agresja) są najczęściej objawem przeciążenia stresorami (hałas, zmęczenie, przebodźcowanie, lęk), a nie celową złośliwością. Tydzień Budowania Relacji to czas przechodzenia od pytania: „Jak zmienić to zachowanie?” do pytania: „Z jakim stresem to dziecko sobie nie radzi i jak mogę mu pomóc?”.

Trzy Filary Tygodnia Budowania Relacji w Przedszkolu

Sformułowane przez Ministerstwo Edukacji Narodowej cele inicjatywy przekładają się
w praktyce przedszkolnej na trzy konkretne wymiary:

1. Szacunek: Dostrzeganie podmiotowości dziecka, szanowanie jego granic fizycznych i emocjonalnych oraz odchodzenie od etykietowania na rzecz opisywania faktów i emocji.
2. Empatia: Przejście od wymagań dorosłego do zrozumienia perspektywy rozwojowej dziecka (rozpoznawanie Teorii Umysłu i wspieranie dzieci w nazywaniu uczuć własnych oraz kolegów).
3. Odpowiedzialność i Wspólnota: Tworzenie w grupie atmosfery, w której każde dziecko, niezależnie od stopnia śmiałości czy trudności rozwojowych, ma swoje ważne miejsce, a błąd jest traktowany jako naturalny etap uczenia się.

Poniżej załączam bibliografię dla osób, które chciałyby pogłębić wiedzę w tym temacie i poczytać więcej na temat opisanych koncepcji.

Bibliografia

Astington, J. W., & Edward, M. J. (2010). The Development of Theory of Mind in Early Childhood. In R. G. Tremblay, R. Barr, V. Peters, & M. Boivin (Eds.), Encyclopedia on Early Childhood Development (pp. 1-6). Centre of Excellence for Early Childhood Development.

Bowlby, J. (2007). Przywiązanie. Wydawnictwo Naukowe PWN.

MacNamara, D. (2021). Odpoczynek, zabawa, rozówj. Zrozumieć małe dziecko. Wydawnictwo Szum Lasu.

Neufeld, G., Maté, G. (2016). Więź. Dlaczego rodzice powinni być ważniejsi od rówieśników. Wydawnictwo Znak.

Piaget, J. (2012). Mowa i myślenie dziecka. Wydawnictwo Naukowe PWN.

Pyle, A., Danniels, E. (2017). Using play-based learning to promote child development in early childhood education. Early Childhood Education Journal, 45(4), 453–464. https://doi.org/10.1007/s10643-016-0793-x

Shanker, S. (2016). Self-Reg: Jak pomóc dziecku (i sobie) nie dać się stresowi i żyć pełnią możliwości. Wydawnictwo Mamania.

Autor: Aleksandra Kołodziejczyk